Pobl Cwm Idwal

Mae dylanwad pobl yn ardal Cwm Idwal heddiw yn eithaf amlwg yn y tirlun. Ond mae mwy i’w ddarganfod am hanes ein cyndeidiau o dan y wyneb. Mae pobl wedi bod yn byw a dylanwadu ar fynyddoedd Eryri ers miloedd o flynyddoedd, ac mae’r map isod yn dangos faint o safleoedd archeolegol sydd wedi gwasgaru dros Y Glyderau a Chwm Idwal. Wedi i’r rhew gilio yn dilyn oes y rhew, symudodd pobl i’r ardal. Mae’n debygol mai llwythi crwydrol oedd y mudwyr cyntaf i Eryri, gan symud o ardal i ardal i hela. Credir i’r bobl gynnar yma gael dylanwad sylweddol ar eu tirwedd, mae’r cofnodion paill o’r cyfnod yma yn dangos niferoedd uchel o grug yn tyfu yn y dirwedd. Mae bodolaeth grug am gyfnod sylweddol angen ymyrraeth pobl, sy’n awgrymu fod pobl wedi bod yn llosgi tir yn y cyfnod yma, ac mai clytwaith o goetir a thir agored oedd eu cynefin yn hytrach na chwrlid eang o goedwig ddwys.

Tystiolaeth bellach sydd gennym yng Nghwm Idwal fod pobl wedi ymgartrefu yma yw’r olion cytiau crwn. Mae lleoliadau rhai o’r cytiau hyn i’w gweld ar y map blaenorol o safleoedd archeoleg. Cafodd bobl oes yr efydd ag oes yr haearn effaith sylweddol ar ein tirlun yng Ngwm Idwal. Arferiad y bobl hyn i osod twmpathau o gerrig ar ben copaon a roddai enw i’r criw o fynyddoedd cyfagos, Y Carneddau. Roedd hefyd newidiadau mawr yn y ffordd yr oedd pobl yn amaethu. Yn hytrach na theithio o gwmpas efo’u hanifeiliaid, roedd pobl yn dechrau amgáu rhannau o dir a sefydlu caeau syml ar gyfer pori. Roedd unrhyw newid yn y defnydd tir yn effeithio ar y tirlun gan gynnwys dosbarthiad planhigion ac anifeiliaid.

Gallwn ddysgu llawer am arferion ein cyndeidiau wrth astudio’r safleoedd archeolegol, ond mae’r enwau lleoedd sydd gennym yng Nghwm Idwal a Nant Ffrancon yn gallu dweud cyfrolau am ein hanes hefyd. Un elfen sy’n dod i’r amlwg yn y tirlun yw’r cyfeiriad at gadw gwartheg, neu ŷch. Yng Nghwm Idwal ei hun, mae Clogwyn y Tarw, ac ymhellach i lawr Nant Ffrancon mae Cwm Bual. Mae’r gair Bual yn cynnwys yr un elfen -‘Bu’, a’r gair bugail; mae’n cyfeirio at y ffaith mai ymdrin â gwartheg yr oedd bugail yn ei wneud yn wreiddiol yng Nghymru. Mae cysondeb cyfeiriadau at wartheg yn elfennau dirweddol Eryri yn amlygu mai gwartheg am gyfnod hir oedd bwysicaf gan drigolion y mynyddoedd.

Mae enwau lleoedd eraill hefyd yn ein helpu i ddeall sut gynefin oedd yn bodoli yn yr ardal yn y gorffennol. Gellir defnyddio’r enwau yma fel tystiolaeth o beth oedd yn arfer byw a thyfu yma ymhell cyn i gofnodion gwyddonol ddechrau. Mae’r prif lwybr tuag at Y Glyder Fawr o Gwm Idwal yn dringo trwy’r Trigyfylchau (y creigiau naill ochr i’r Twll Du) tuag at Lyn y Cwn. Gelwir y llwybr yma yn Llwybr y Carw. Mae hefyd darn o dir ar lannau gogleddol Llyn Ogwen yn cael ei alw yn Perth yr Ewig (carw benywaidd). Nid oes hanes ceirw wedi bod yn ardal Cwm Idwal ag Ogwen ers canrifoedd – ond mae’r enwau yma yn adlais o’r hyn a arferai fod yma. Gwelir hyn hefyd yn yr enwau os edrychwn ar yr Afon Ogwen, yn ei chroesi wrth Fferm Blaen y Nant y mae Sarn Yr Afanc, a hyd yn oed y dyffryn ei hun, Nant Ffrancon (Nant yr afancon) yn awgrymu bodolaeth afancod yna yn y gorffennol.

Yn ddiweddarach, ar fapiau cynnar o’r ardal a gafodd ei gomisiynu gan Stâd y Penrhyn fe welwn enwau eraill wedi eu cofnodi. Coed Cerrig y Fran yw’r enw ar y tamaid o dir a nodwyd fel “The Mushroom Garden” ar fapaiu’r AO, tir noeth sydd i’w weld yno heddiw ond fe awgrymai’r hen enw fod coedlan wedi bodoli yno ar un tro. Fe welwn hefyd enw caeau ar y mapiau cynharaf megis “cae lloiau” wrth Graig y Ffoty (“Milesone Buttress“) sydd eto yn awgrymu at yr hen drefn o gadw gwartheg ar lethrau Eryri.

Nid yn unig enwau, ond chwedlau hefyd sy’n adrodd hanes ac yn bywiogi’r dirwedd o’n cwmpas. Mae’r enwau a’r chwedlau yn cyfoethogi ein dealltwriaeth o’r ardal ac yn ein cysylltu i’r tir.

Mae hanes cyfoethog i fynydda a dringo yn ardal Cwm Idwal ag Ogwen. Yn wir y rhai cyntaf i gofnodi eu hanturiaethau i’r copaon a’r clogwyni oedd y botanegwyr cynnar. Y cofnod cyntaf o fotanegwr i ymweld ag Eryri oedd apothecari o Lundain, Thomas Johnson yn 1639. Yn ddiweddarach daeth ymweliad arwyddocaol y botanegwr Cymreig Edward Llwyd yn 1682. Cofnododd Edward Llwyd lawer o blanhigion Eryri am y tro cyntaf, gan hefyd gofnodi planhigyn eiconig Eryri, Bwrwynddail y Mynydd (Lili’r Wyddfa) Gagaea serotina. Mae teithiau’r botanegwyr yma a’u cofnodion yn bwysig iawn i’n dealltwriaeth o hanes Eryri, ond ni fuasent wedi gallu cyflawni hyn heb arweiniaeth gan dywysyddion lleol. Mae hanes cyfoethog y tywysyddion lleol yma a’u cyflogwyr ar gael yn llyfr “Tywysyddion Eryri” gan Dewi Jones.

Mae Cwm Idwal, a Thryfan wedi chware rhan sylweddol yn hanes a datblygiad mynydda yn ystod yr ugeinfed ganrif gyda chlogwyni’r Rhiwiau Caws, a Tryfan wedi bod yn safle i Edmund Hilary a’i dim i ymarfer eu technegau dringo cyn eu cyrch llwyddiannus i gopa Everest yn 1953.